Edebiyat Edebi Sanatlar (Söz Sanatları) Rehberi

Teşbih, anlatımı güçlendirmek ve söze estetik bir derinlik kazandırmak amacıyla, aralarında türlü yönlerden benzerlik ilgisi bulunan iki unsurdan nitelikçe zayıf olanı güçlü olana benzetme sanatıdır. Edebiyatımızda en çok kullanılan, en temel söz sanatlarının başında gelir. Tam bir teşbihin gerçekleşmesi için dört temel ögeye ihtiyaç vardır: 1. Benzeyen (zayıf olan öge), 2. Kendisine Benzetilen (güçlü olan öge), 3. Benzetme Yönü (iki öge arasındaki ortak nitelik), 4. Benzetme Edatı (gibi, kadar, sanki, misali vb.). Eğer bir benzetmede bu dört ögenin tamamı kullanılmışsa buna 'Ayrıntılı (Tam) Teşbih' adı verilir. Ancak şiir dilinin yoğunluğunu artırmak için şairler çoğunlukla benzetme edatını ve benzetme yönünü kullanmadan, yalnızca 'Benzeyen' ve 'Kendisine Benzetilen' ögeleriyle teşbih yaparlar. Bu şekilde yalnızca iki temel ögeyle yapılan, anlatımı daha çarpıcı kılan benzetmelere 'Teşbih-i Beliğ' (Güzel Benzetme) denir. Teşbih-i beliğ örnekleri edebiyatımızda çok yaygındır (Örneğin: İnci diş, badem göz, sırma saç, servi boy vb.). Teşbih sanatı, divan edebiyatında özellikle sevgilinin güzellik unsurlarını (göz, kaş, saç, dudak) tabiat unsurlarına benzetmek için sıklıkla kullanılmıştır.

İstiare, teşbih (benzetme) sanatının ileri aşamasıdır ve bir sözcüğü, benzetme amacı güderek, kendi gerçek anlamı dışında başka bir sözcüğün yerine ödünç olarak kullanma sanatıdır. Teşbihten ayrılan en temel yönü, benzetmenin asıl ögelerinden (Benzeyen veya Kendisine Benzetilen) yalnızca BİRİNİN kullanılmasıyla yapılmasıdır. İstiare, anlatıma büyük bir çağrışım zenginliği, yoğunluk ve mecazi bir derinlik katar. İstiare temel olarak ikiye ayrılır: 1. Açık İstiare: Yalnızca güçlü öge olan 'Kendisine Benzetilen'in kullanıldığı, zayıf öge olan 'Benzeyen'in gizlendiği istiare türüdür. Zihinde güçlü bir imge yaratır. 2. Kapalı İstiare: Yalnızca 'Benzeyen'in söylendiği, 'Kendisine Benzetilen'in gizlendiği ancak kendisine benzetilene ait bir özelliğin cümlede verildiği istiaredir. Edebiyatta kişileştirme (teşhis) sanatının yapıldığı her mısrada zorunlu olarak kapalı istiare de gerçekleşmiş olur, çünkü insan dışı varlık 'benzeyen', insan ise gizli 'benzetilen' konumundadır. Bunların dışında bir de, hem açık hem kapalı istiarenin bir dizide genişletilerek tablolara dönüştürüldüğü 'Temsili (Yaygın) İstiare' vardır ki bu genellikle tüm şiiri kapsar.

Teşhis (Kişileştirme), şahıs kökünden türeyen bir kelime olup, insan dışındaki canlı veya cansız varlıklara (hayvanlar, bitkiler, dağlar, denizler, gökyüzü vb.), doğa olaylarına veya soyut kavramlara tamamen insana özgü fiziksel ya da ruhsal özelliklerin, duyguların, düşüncelerin ve davranış biçimlerinin yüklenmesi sanatıdır. Bu sanat sayesinde doğadaki nesneler adeta canlanır, şiirsel bir ruh kazanır ve okuyucuda güçlü bir duygusal etki bırakır. Edebiyatımızda en çok ağlamak, gülmek, hüzünlenmek, kıskanmak, küsmek, giyinmek, düşünmek gibi insani eylemler insan dışı varlıklara verilerek teşhis sanatı icra edilir. Teşhis sanatının olduğu her yerde, insan dışı varlık insana benzetildiği ve cümlede 'insan' kelimesi geçmediği için doğrudan Kapalı İstiare sanatı da gerçekleşmiş olur. Teşhis, özellikle romantik dönem şiirlerinde, doğa betimlemelerinde ve fabl türü anlatılarda (masallar vb.) vazgeçilmez bir edebi araçtır.

İntak (Konuşturma), nutuk (söz, konuşma) kökünden gelen, insan dışındaki canlı ve cansız varlıkları, bitkileri veya hayvanları bir insan gibi dillendirme, onlara diyalog kurdurma sanatıdır. Genellikle Teşhis (kişileştirme) sanatının bir adım ötesidir; çünkü konuşma, insana ait en temel özelliklerden biridir. Bu sebeple, intak sanatının bulunduğu her dizede veya metinde otomatik olarak Teşhis sanatı da vardır, ancak her teşhis sanatında intak bulunmak zorunda değildir. İntak sanatının en tipik ve yaygın kullanımı Fabl (hayvan masalları) türündeki eserlerdir. La Fontaine masalları, Mevlana'nın Mesnevi'si veya Şeyhi'nin Harname'si intak sanatının Türk ve dünya edebiyatındaki en muazzam örneklerini barındırır. İntak sanatında varlığın ağzından çıkan söz ya doğrudan tırnak içinde verilir ya da 'dedi ki, söyledi, seslendi' gibi eylemlerle açıkça belirtilir.

Mecazımürsel (Ad Aktarması), bir kelimenin, hiçbir benzetme amacı (teşbih) veya eğretileme niyeti taşımaksızın, mantıksal ve kavramsal bir ilişki dolayısıyla kendi anlamının dışında başka bir sözcüğün yerine kullanılması sanatıdır. İstiare ile arasındaki en büyük fark şudur: İstiarede benzerlik ilgisi (güzellik, güç, cesaret vb.) esasken, mecazımürselde asla benzerlik ilgisi yoktur; bunun yerine parça-bütün, iç-dış, yazar-eser, neden-sonuç, yer-insan, yön-bölge, madde-eşya gibi anlamsal ilgiler söz konusudur. Örneğin bir stadyumda 'Bütün tribün ayağa kalktı' denildiğinde, kalkanın beton tribün değil, oradaki 'seyirciler' (Yer-İnsan ilgisi) olduğu anlatılır. Ya da 'Bugün derste Yaşar Kemal'i okuduk' cümlesinde Yaşar Kemal'in bedeni değil, 'eserleri' (Yazar-Eser ilgisi) kastedilir. Dildeki ekonomi prensibine (az sözle çok şey anlatma) mükemmel hizmet eden bir sanattır ve gündelik konuşma dilimizde (Örn: Soba yanıyor, bardağı içtim) dahi farkında olmadan sıklıkla kullanırız.

Hüsnütalil, kelime anlamı olarak 'güzelleştirme' (hüsn) ve 'neden bulma' (talil) sözcüklerinden oluşur ve bir olayın gerçekleşmesini, gerçek, doğal veya mantıklı sebebinin dışına çıkarak, hayali, şairane, estetik ve çok daha güzel bir nedene bağlama sanatıdır. Bu sanatta şair, tabiat olaylarının (örneğin yağmurun yağması, güneşin batması, rüzgarın esmesi, ağaçların yaprak dökmesi) kendi bilimsel ve doğal işleyişini bilmezlikten gelmez, ancak bu olayları bilinçli olarak kendi duygusal dünyasına, sevgilisinin güzelliğine veya lirik bir hüzne bağlar. Örneğin, akşam güneşinin ufukta kızıla boyanarak batması tamamen coğrafi ve fiziksel bir olayken, şair bunu 'güneşin sevgilinin güzelliği karşısında utancından kızarması' şeklinde izah eder. Hüsnütalil, Divan edebiyatının temel direklerinden biridir ve şairin hayal gücünün, inceliğinin, zarafetinin en büyük göstergelerindendir.

Tevriye, kelime anlamıyla 'örtmek, gizlemek' demektir ve edebiyatta sesteş (yazılışı aynı, anlamı farklı) veya birden fazla gerçek (sözlük) anlamı barındıran bir sözcüğün, dize içinde yakın anlamı kastediliyormuş gibi gösterilip aslında çok zekice bir ustalıkla uzak anlamının kastedilmesi sanatıdır. Tevriyenin en kritik ve ayırt edici özelliği, kastedilen iki anlamın da sözlükte yer alan 'Gerçek Anlam' olması, asla mecaza kayılmamasıdır. Şair, okuyucunun zihnini kelimenin yaygın ve akla ilk gelen (yakın) anlamıyla perdelerken, asıl söylemek istediği derin manayı (uzak anlamı) arkaya saklar. Örneğin Divan şairlerinin en çok kullandığı 'Gül', 'Ben' (1. şahıs veya yüzdeki leke), 'Baki' (sonsuz veya şair Baki), 'Boyun/Koyun' gibi eş sesli sözcükler tevriye sanatının en popüler araçlarıdır. Tevriye, büyük bir kelime dağarcığı ve dil zekası gerektirdiği için Divan şiirinin zirve sanatlarından kabul edilir.

Kinaye, bir sözü veya kavramı hem gerçek (fiziksel/sözlük anlamı) hem de mecaz anlamını aynı anda düşündürecek şekilde kullanmak, ancak verilmek istenen asıl mesajı tamamen 'MECAZ' anlam üzerine kurgulama sanatıdır. Sözün gerçek anlamı akla ve mantığa aykırı değildir, cümlenin fiziksel bağlamında geçerliliği vardır; fakat şairin asıl hedefi o somut görüntünün ardındaki soyut, felsefi veya toplumsal eleştiriyi, yani mecazı aktarmaktır. Örneğin, 'Taşıma su ile değirmen dönmez' sözü fiziksel ve gerçek olarak da doğrudur (kovalarla su taşıyıp su değirmeni döndüremezsiniz); ancak asıl anlatılmak istenen, dışarıdan gelen geçici ve yetersiz yardımlarla büyük ve sürekli işlerin yürütülemeyeceğidir (mecaz anlam). Kinaye, özellikle atasözleri ve deyimlerimizde muazzam bir yaygınlığa sahiptir. Halk edebiyatında Taşlama, Divan edebiyatında ise nasihatnameler kinaye ile doludur.

Tariz, sözlükte 'taş atma, dokundurma' anlamına gelir. Bir kişi, kurum veya durumla alay etmek, eleştirmek, iğnelemek veya yermek amacıyla, söylenen sözün kelime anlamının TAM TERSİNİ (zıttını) kastetme sanatıdır. Günlük dilde 'ironi' olarak adlandırdığımız kavramın edebiyattaki karşılığıdır. Tariz sanatında mecazdan öte, bilinçli bir tersine çevirme ve alay durumu vardır. Kişiyi över gibi görünüp aslında yerin dibine sokmak, teşvik eder gibi görünüp tembelliğini yüzüne vurmak tarizin en klasik kullanım biçimidir. Divan edebiyatında Nef'i'nin ünlü hicviyeleri (Tahir Efendi bana kelp demiş vb.) ve Halk edebiyatında Seyrani'nin taşlamaları edebiyat tarihimizdeki en muazzam tariz örneklerini oluşturur.

Tezat, anlam olarak birbirine zıt olan kelimelerin, durumların, duygu ve düşüncelerin veya imgelerin aynı dize veya beyit içerisinde, birbirini destekleyecek ve çelişkiden doğan bir estetik yaratacak şekilde kullanılması sanatıdır. Tezat sanatı sadece siyah-beyaz, gece-gündüz, ağlamak-gülmek, varlık-yokluk gibi zıt kelimelerin yan yana dizilmesi kadar basit bir sanat değildir. Asıl ustalık gerektiren tezat; doğaya veya insanın ruh haline ait zıt iki durumun, paradoksal bir bağlamda bir araya getirilmesidir (Örneğin: Karların sıcak olması, cehennemin dondurması, aydınlık karanlıklar). İnsanın içsel çatışmalarını, hüznü ve neşeyi bir arada yaşamasını ifade etmek için divan şairlerinin ve modern şairlerin en sık başvurduğu sanatların başında gelir.

Telmih, herkesçe veya edebi kültür sahibi kimselerce bilinen geçmişteki önemli bir tarihi olaya, ünlü bir şahsiyete, peygamber kıssalarına, dini inanışlara, mitolojik figürlere veya kült haline gelmiş aşk efsanelerine (Leyla ile Mecnun, Ferhat ile Şirin, Kerem ile Aslı) şiir içerisinde hafifçe dokunma, onu ima ederek okuyucunun zihninde hatırlatma sanatıdır. Telmih sanatı, şaire sayfalarca anlatması gerekecek bir duyguyu tek bir isim veya kelime ile (Örn: 'Tur Dağı', 'Mecnun', 'Yusuf'un kuyusu', 'Bedir') anlatma gücü verir. Kelime anlamı itibariyle 'göz ucuyla bakmak, işaret etmek' demektir. Klasik Türk edebiyatında özellikle Kur'an kıssalarına ve İran mitolojisindeki kahramanlara (Rüstem, Şehname figürleri) yapılan telmihler çok yaygındır.