Süleyman Nazif

Süleyman Nazif, Türk edebiyatının en çalkantılı dönemlerinde, II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan süreçte eser vermiş; şairliği, yazarlığı, devlet adamlığı ve keskin kalemiyle dikkat çekmiş müstesna bir şahsiyettir. 29 Ocak 1870’te Diyarbakır’da dünyaya gelen Nazif, köklü bir aileye mensuptur. Babası, dönemin önemli devlet adamlarından ve şairlerinden Said Paşa’dır. Bu entelektüel ortam, onun küçük yaşlardan itibaren Arapça, Farsça ve Fransızca öğrenmesini sağlamış, Doğu ve Batı kültürünü aynı potada eritme imkânı vermiştir. Öğrenim hayatına Diyarbakır’da başlayan Nazif, daha sonra İstanbul’a gelerek Mekteb-i Mülkiye’ye devam etmiş, ancak babasının memuriyeti nedeniyle eğitimini yarıda bırakmak zorunda kalmıştır. Bu kesinti, onun hayatını tamamen bürokrasi ve edebiyatın iç içe geçtiği bir çizgide şekillendirmiştir. Genç yaşta memuriyete başlayan Süleyman Nazif, sırasıyla Bursa, Musul, Bağdat ve Kastamonu gibi çeşitli vilayetlerde valilik ve mutasarrıflık görevlerinde bulunmuştur. Bu görevler, onun Anadolu’yu ve Osmanlı coğrafyasını yakından tanımasına, halkın sorunlarını ve toplumsal dokuyu derinlemesine gözlemlemesine vesile olmuştur.

Edebi kişiliğinin oluşmasında Servet-i Fünûn topluluğu ile olan yakın ilişkisi belirleyici olmuştur. Cenab Şahabettin ile kurduğu güçlü dostluk, onu bu topluluğun estetik anlayışına yaklaştırmıştır. Her ne kadar topluluğun daimi bir üyesi olarak görülmese de, özellikle şiirlerinde kullandığı ağır, süslü ve sanatlı dil; tamlamalarla yüklü, kapalı ve imgesel anlatım tarzı Servet-i Fünûn estetiğinin açık bir yansımasıdır. Ancak Süleyman Nazif’i bu topluluktaki diğer isimlerden ayıran en önemli husus, onun şiirine ve düzyazısına hâkim olan derin milliyetçilik, vatan sevgisi ve hamasi (destansı) coşkudur. O, sanatı yalnızca estetik bir uğraş olarak görmemiş; sanatı, milletin duygularını, acılarını ve direnişini ifade etmenin en güçlü aracı olarak kabul etmiştir. Bu yönüyle, Servet-i Fünûn’un bireysel ve karamsar havasından sıyrılarak, daha toplumsal ve aktif bir edebiyat anlayışına yönelmiştir. Özellikle II. Meşrutiyet’in ilanından sonra kalemi, siyasi ve toplumsal olayları yorumlayan güçlü bir silaha dönüşmüştür.

Süleyman Nazif’in sanat anlayışının temelinde, “sanat toplum içindir” düşüncesinin yanında, bireyin iç dünyasını da ihmal etmeyen bir denge arayışı vardır. Onun şiirlerinde ölüm, kader, vatan, hürriyet ve kahramanlık temaları iç içe geçer. “Gizli Figanlar” adlı eseri, onun bireysel duyarlılığını ve içsel ıstıraplarını yansıtırken; “Firak-ı Irak” ve “Batarya ile Ateş” gibi eserleri, vatan topraklarının işgaline ve milletin çektiği acılara karşı duyduğu öfkeyi ve direnişi haykırır. Özellikle “Batarya ile Ateş” adlı eserinde, Çanakkale Savaşı sırasında yaşadığı gözlemlere dayanarak cephedeki askerin ruh halini ve vatan savunmasının kutsallığını destansı bir üslupla kaleme almıştır. Bu eser, onun nesirdeki ustalığını gösteren en önemli yapıtlarından biridir. Nesirlerinde, özellikle makale ve fıkralarında, sade ve iddialı bir dil kullanmış; halkı aydınlatmayı, onları bilinçlendirmeyi ve milli duyguları harekete geçirmeyi amaçlamıştır. Dönemin en etkili gazetelerinden “Tasvir-i Efkâr”, “Servet-i Fünûn” ve kendi çıkardığı “Hürriyet” ve “Muhbir” gibi gazetelerde yazdığı başyazılar, dönemin siyasi ve sosyal hayatına yön veren metinler olarak kabul edilir. Örneğin, İstanbul’un işgali sırasında yazdığı “Kara Gün” başlıklı ünlü makalesi, işgale karşı toplumsal direnişin sembol metinlerinden biri olmuştur.

Edebi eserlerinin özellikleri incelendiğinde, onun dilinin döneminin en ağır ve süslü dili olduğu görülür. Arapça ve Farsça tamlamalar, seciler ve uzun cümleler, onun üslubunun ayırt edici özelliklerindendir. Bu durum, onun metinlerini okumayı zorlaştırsa da, metinlere aynı zamanda ritmik bir müzikalite ve derin bir anlam katmanı kazandırır. Nazif, bu ağır dili kullanırken bile anlatmak istediği mesajı netleştirmekten kaçınmaz; özellikle millî mücadele yıllarında kaleme aldığı yazılarında, halkı cesaretlendiren, umut aşılayan bir hitabet gücü vardır. Onun şiirlerinde ise biçim olarak daha çok serbest müstezat ve aruz vezni kullanılmıştır. Hece veznine karşı mesafeli durmuş, ancak içerik olarak Anadolu insanının ve Türk milletinin ruhunu yansıtmayı başarmıştır. Bu yönüyle, Tevfik Fikret’in toplumsal şiirlerinden etkilenmiş, ancak onun karamsarlığını aşarak, yerine daha aktif ve mücadeleci bir ruh koymuştur.

Süleyman Nazif’in hayatı, edebiyatı kadar siyasi mücadelelerle de doludur. İttihat ve Terakki Cemiyeti ile yakın ilişkileri olmuş, ancak zaman zaman bu cemiyetin politikalarına da eleştiriler yöneltmiştir. I. Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında yaşanan işgaller, onun kalemini en keskin şekilde bileylemiştir. Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası İstanbul’un işgaline karşı yazdığı yazılar nedeniyle Malta’ya sürgüne gönderilmiştir. Malta sürgünü, onun hayatının en zorlu dönemlerinden biri olmuş, ancak bu süreçte de milli mücadeleye olan inancını kaybetmemiştir. Sürgünden döndükten sonra Ankara’ya geçerek Milli Mücadele’ye destek vermiş, Cumhuriyet’in ilanından sonra ise yeni rejimin kurumlarında ve edebiyat dünyasında aktif rol oynamaya devam etmiştir. Ancak Cumhuriyet döneminde, eski dil ve üslubunun yeni nesil tarafından benimsenmemesi, onun bir süre göz ardı edilmesine neden olmuştur. Buna rağmen, özellikle “Tarihin Yılan Hikâyesi” ve “Çal Çoban Çal” gibi eserlerinde, Cumhuriyet devrimlerine ve Atatürk’e olan bağlılığını açıkça ifade etmiştir.

Türk edebiyatındaki yeri tartışılırken, Süleyman Nazif’in öncelikle bir “fikir ve aksiyon adamı” olduğu unutulmamalıdır. O, edebiyatı bir vitrin olarak değil, milletin sesi olarak görmüştür. Servet-i Fünûn’un estetik anlayışını benimsemekle birlikte, bu anlayışı millî bir heyecanla harmanlayarak kendine özgü bir sentez oluşturmuştur. Mehmet Akif Ersoy ile birlikte, dönemin en güçlü iki hamasi şairi olarak anılsa da, Akif’in daha sade ve halka dönük dili karşısında, Nazif’in ağır ve aristokratik üslubu onu daha çok aydın bir kitleye hitap eden bir yazar konumuna getirmiştir. Yine de, özellikle nesir türündeki başarısı, onu Türk edebiyatının en büyük nesir ustaları arasına sokmuştur. Cenab Şahabettin ile birlikte, süslü ve sanatlı nesrin son büyük temsilcilerinden biri olarak kabul edilir. Onun kalemi, dönemin gazetecilik anlayışını da derinden etkilemiş; fikir yazılarını edebî bir tür haline getirmiştir.

Süleyman Nazif, 4 Ocak 1927’de İstanbul’da hayata gözlerini yummuştur. Ölümünden sonra geride bıraktığı eserler, onun ne kadar üretken bir yazar olduğunu gösterir. “Gizli Figanlar” (Şiir), “Firak-ı Irak” (Şiir), “Batarya ile Ateş” (Nesir), “Tarihin Yılan Hikâyesi” (Nesir), “Çal Çoban Çal” (Nesir), “Malta Geceleri” (Şiir) ve “İki Dost” gibi eserleri, hem döneminin tanıklığı hem de edebî değerleri açısından büyük önem taşır. Onun edebiyatı, bir milletin çöküşten dirilişe geçişindeki ruh halini en yoğun şekilde yansıtan belgeler niteliğindedir. Bugün bile okunduğunda, o günlerin acısını, öfkesini ve umudunu iliklerinize kadar hissettirir. Sonuç olarak Süleyman Nazif, Türk edebiyatında, sanatı toplumsal sorumluluktan ayrı düşünmeyen, kalemini milletin hizmetine adamış, güçlü bir üslup ve derin bir vatan sevgisiyle yoğrulmuş bir entelektüel olarak yerini almıştır. Onun eserleri, yalnızca edebî bir zevk için değil, aynı zamanda yakın tarihimizi anlamak için de başvurulması gereken temel kaynaklardandır.