Sait Faik Abasıyanık

Sait Faik Abasıyanık, Türk edebiyatının en özgün ve en kalıcı kalemlerinden biri olarak, 20. yüzyılın ilk yarısında hikâyeciliğimizin çehresini kökten değiştirmiş bir yazardır. 18 Kasım 1906’da Adapazarı’nda dünyaya gelen Sait Faik, asıl adıyla Mehmet Sait, varlıklı bir ailenin çocuğu olarak hayata gözlerini açtı. Babası Hayri Bey, kereste tüccarı ve orman işletmecisiydi; annesi Makbule Hanım ise dönemin eğitimli kadınlarından biriydi. Bu refah düzeyi, onun ilk gençlik yıllarında edebiyata ve sanata yönelmesinde etkili oldu. İlk öğrenimini Adapazarı’nda tamamladıktan sonra ailesiyle birlikte İstanbul’a taşındı ve eğitim hayatına burada devam etti. İstanbul Erkek Lisesi’nden mezun olduktan sonra babasının isteği üzerine iktisat okumak üzere İsviçre’nin Lozan kentine gitti. Ancak Sait Faik’in ilgi alanı iktisat değil, edebiyat ve felsefeydi. Lozan’da geçirdiği süre boyunca Batı edebiyatını yakından tanıma fırsatı buldu; özellikle Fransız yazarları onu derinden etkiledi. Daha sonra Grenoble Üniversitesi’nde Fransız edebiyatı okumak üzere Fransa’ya geçti. Bu dönem, onun hem kişisel hem de sanatsal olgunlaşmasında kritik bir dönemeçtir. Fransa’da geçirdiği yıllar, ona yalnızlığı, yabancılaşmayı ve varoluşsal sorgulamaları öğretti; bu temalar ileride eserlerinin ana dokusunu oluşturacaktı.

Sait Faik’in edebi kişiliği, Türk hikâyeciliğinde o güne kadar alışılmışın dışında bir anlayışla şekillenmiştir. 1930’lu yılların başında Türkiye’ye döndüğünde, kısa bir süre öğretmenlik ve tüccarlık gibi meslekler denese de asıl tutkusunun yazmak olduğunu kısa sürede fark etti. İlk hikâye kitabı “Semaver” 1936 yılında yayımlandı. Bu kitap, dönemin edebiyat çevrelerinde büyük yankı uyandırdı ve Sait Faik’in adını duyurdu. “Semaver” ile birlikte, hikâyelerinde İstanbul’un kenar mahallelerini, balıkçıları, işçileri, yoksul insanları ve onların gündelik yaşamlarını şiirsel bir dille anlattı. Onun hikâyelerinde olay örgüsü ikinci plandadır; asıl önemli olan insan ruhunun derinliklerine inmek, anlık duyguları, içsel çatışmaları ve küçük insanların büyük dünyalarını yansıtmaktır. Bu yönüyle Sait Faik, Türk edebiyatında “durum hikâyesi”nin (Çehov tarzı) en önemli temsilcisi olarak kabul edilir. Olayların peşinde koşan klasik Maupassant tarzının aksine, o, bir anın, bir bakışın, bir kokunun ya da bir sessizliğin peşindedir. Hikâyelerinde zaman zaman otobiyografik öğeler yoğun biçimde hissedilir; kahramanları çoğunlukla kendine benzer; yalnız, huzursuz, hayata ve insanlara tutkuyla ama aynı zamanda derin bir melankoliyle bağlıdır.

Sanat anlayışı, döneminin toplumcu gerçekçi akımlarından belirgin biçimde ayrılır. Sait Faik, edebiyatın bir tez savunma aracı olmadığını, sanatın öncelikle bir ifade biçimi olduğunu savunmuştur. Ona göre hikâye, “insanı anlatmalı” ve bu anlatımda dürüst olmalıdır. Bu dürüstlük, onun eserlerinde sade ve samimi bir dil olarak karşımıza çıkar. Türkçeyi kullanışındaki ustalık, onu çağdaşlarından ayıran en belirgin özelliklerden biridir. Günlük konuşma dilinden beslenen, ancak şiirsel bir yoğunluğa ulaşan üslubu, okuyucuyu sarmalar. Özellikle İstanbul’a olan tutkusu, hikâyelerinin adeta bir karakteri haline gelmiştir. Boğaz’ın suları, adaların rüzgârı, balıkçı kahvelerinin tütün dumanı, onun metinlerinde sadece bir mekân değil, duygu durumlarının taşıyıcısıdır. “Lüzumsuz Adam”, “Mahalle Kahvesi”, “Kumpanya” gibi eserlerinde bu atmosferi en yoğun biçimde hissederiz. Özellikle “Lüzumsuz Adam” (1948), onun varoluşsal bunalımlarını ve toplumdaki yabancılaşmasını en çıplak haliyle ortaya koyar. Bu kitaptaki hikâyelerde, yaşamın anlamsızlığı karşısında duyulan çaresizlik, ironik bir dille işlenir.

Sait Faik’in eserlerinde insan sevgisi, merhamet ve yaşama sevinci gibi duygular ön plandadır. Ancak bu sevgi, romantik bir iyimserlikten uzaktır; acıyla, yoksullukla ve ölümle iç içedir. O, insanların kusurlarını, zaaflarını ve çirkinliklerini de büyük bir doğallıkla anlatır. “Alemdağ’da Var Bir Yılan” (1954) adlı kitabı, onun olgunluk döneminin başyapıtı olarak kabul edilir. Bu kitapta, fantastik öğelerle gerçeklik iç içe geçer; yazar, hayal gücünün sınırlarını zorlar. Sait Faik’in hikâyelerindeki bu yenilikçi tavır, dönemin eleştirmenlerini ikiye bölmüştür. Kimi onu “hikâyeyi bitiren adam” olarak suçlamış, kimi ise “hikâyeye yeni bir soluk getiren dâhi” olarak selamlamıştır. Ancak zaman, onun haklılığını kanıtlamış; bugün Sait Faik, modern Türk hikâyesinin kurucu isimlerinden biri olarak anılmaktadır.

Hayatının son yılları, hem fiziksel hem de ruhsal acılarla geçti. 1940’lı yılların sonlarından itibaren siroz hastalığıyla mücadele etti. Bu hastalık, onun zaten hassas olan ruh dünyasını daha da derinleştirdi; ölüm teması, son dönem hikâyelerinde belirgin biçimde öne çıktı. 11 Mayıs 1954’te, henüz 47 yaşındayken İstanbul’da hayata gözlerini yumdu. Ölümünden sonra annesi Makbule Hanım, oğlunun anısını yaşatmak amacıyla 1955 yılında “Sait Faik Hikâye Armağanı”nı (Sait Faik Abasıyanık Hikâye Ödülü) başlattı. Bu ödül, günümüzde Türk edebiyatının en prestijli hikâye ödüllerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Türk edebiyatındaki yeri tartışmasızdır. Sait Faik, hikâyeyi bir anlatı türü olmaktan çıkarıp bir duyuş ve düşünüş biçimine dönüştürmüştür. Onun ardından gelen birçok yazar, onun açtığı bu yolda yürümüş; özellikle 1950 kuşağı hikâyecileri üzerindeki etkisi derin olmuştur. Yusuf Atılgan, Tomris Uyar, Adalet Ağaoğlu gibi isimler, Sait Faik’in insana bakışındaki içtenliği ve biçimdeki serbestliği kendilerine örnek almışlardır. Ayrıca onun eserleri, sadece edebiyat alanında değil; sinemadan tiyatroya, müzikten resme kadar pek çok sanat dalına ilham kaynağı olmuştur. “Birtakım İnsanlar”, “Son Kuşlar”, “Kayıp Aranıyor” (roman) gibi eserleri, farklı sanatçılar tarafından uyarlanmıştır. Sait Faik, yaşadığı dönemin toplumsal ve siyasi olaylarına doğrudan angaje olmamış; ancak bu, onun toplumsal duyarlılıktan yoksun olduğu anlamına gelmez. O, toplumsal meseleleri ideolojik bir söylemle değil, insanî bir perspektifle ele almıştır. Yoksulluk, adaletsizlik, işsizlik gibi temalar, onun hikâyelerinde bireyin iç dünyasındaki yansımalarıyla birlikte verilir. Bu nedenle, onun eserleri, dönemin sosyolojik birer belgesi olmanın ötesinde, insan ruhunun evrensel birer haritasıdır. Sonuç olarak Sait Faik Abasıyanık, kısacık ömrüne sayısız başyapıt sığdırmış, Türkçenin anlatım olanaklarını zenginleştirmiş ve edebiyatımızda çağdaş hikâyenin temellerini atmış ölümsüz bir isimdir. Onun eserleri, her yeni okunduğunda tazeliğini koruyan, derinliği ve samimiyetiyle okuyucuyu sarmalayan birer başucu kitabı olma özelliğini taşımaktadır.