Abbas Sayar

Abbas Sayar, Türk edebiyatının romancı, şair, gazeteci ve ressam kimliklerini tek potada eritmiş, ancak asıl şöhretini Anadolu insanının ve coğrafyasının destansı anlatıcısı olarak kazanmış müstesna bir sanatkârdır. 1923 yılında, Kurtuluş Savaşı'nın hemen arifesinde, o dönemde Adana'ya bağlı olan ve sonradan ilçe olacak Kozan'da dünyaya gelmiştir. Asıl adı Abbas Sayar olmakla birlikte, edebiyat tarihine geçen ismi de budur. Babası, o dönemin tanınmış hukukçularından ve aynı zamanda şairlik yönü bulunan Mahmut Nedim Bey'dir. Bu entelektüel ortam, Abbas Sayar'ın çocukluk yıllarından itibaren sanatla, özellikle de edebiyat ve görsel sanatlarla iç içe büyümesini sağlamıştır. Ailesinin eğitimine verdiği önem sayesinde iyi bir tahsil hayatı geçirmiş, ancak asıl eğitimini Anadolu'nun bağrında, insanların ve hayvanların yaşam mücadelesini gözlemleyerek tamamlamıştır. Öğrenim hayatına İstanbul'da devam etmiş, burada Güzel Sanatlar Akademisi'ne (bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi) girmiş ve resim eğitimi almıştır. Bu resim eğitimi, onun edebi eserlerindeki eşsiz betimleme gücünün temelini atmış; gözlemci kimliğini ve renk duyarlıl��ğını geliştirmiştir. Ancak resimle başlayan bu sanat yolculuğu, zamanla edebiyata, özellikle de şiir ve romana evrilmiştir. Gençlik yıllarında şiirle ilgilenmiş, bu şiirleri dönemin önemli dergilerinde yayımlanmıştır. Fakat asıl kalıcı ününü, 1960'lı yıllardan itibaren yazmaya başladığı, Anadolu'nun katmanlı gerçekliğini ve insanın doğayla imtihanını konu alan romanlarıyla elde etmiştir. Gazetecilik mesleği de hayatının önemli bir parçası olmuş; uzun yıllar çeşitli gazete ve dergilerde köşe yazarlığı, muhabirlik ve editörlük yapmıştır. Bu mesleki deneyim, ona toplumun nabzını tutma, olaylara tanıklık etme ve halkın dilini kullanma konusunda büyük bir birikim kazandırmıştır.

Abbas Sayar'ın edebi kişiliği, Anadolu gerçekçiliği akımının en özgün temsilcilerinden biri olarak şekillenmiştir. Onun sanat anlayışının merkezinde, klişeleşmiş köy edebiyatı kalıplarının dışına çıkan, varoluşçu bir bakış açısıyla yoğrulmuş bir insan sevgisi ve doğa tutkusu yatar. Eserlerinde köylüyü, çiftçiyi, hayvanları ve özellikle de atları, yalnızca sosyolojik bir vaka olarak değil; kaderleri, acıları, sevinçleri ve iç dünyalarıyla birlikte, neredeyse metafizik bir derinlikte ele almıştır. Bu yönüyle onu, Yaşar Kemal'in epik anlatımından ayıran en önemli fark, daha içe dönük, lirik ve melankolik bir ton kullanmasıdır. Sayar'ın kahramanları genellikle trajik bir yazgının pençesinde kıvranan, doğayla ve toplumla çatışan, ama pes etmeyen yalnız bireylerdir. Anlatım dilinde ise son derece yalın, akıcı ve şiirsel bir üslup kullanmıştır. Türkçeyi büyük bir ustalıkla işlemiş, yöresel ağızları ve halk deyişlerini eserlerine doğal bir biçimde serpiştirmiş, ancak bu yerel öğeleri asla süs unsuru olarak kullanmamış, aksine karakterlerin ruh halini ve mekânın atmosferini derinleştiren bir araç olarak işlevlendirmiştir. Resim eğitiminin bir yansıması olarak, romanlarında adeta bir tablo çizer gibi ışık-gölge oyunlarına, renk tonlarına ve mekânsal perspektiflere büyük önem vermiştir. Bu sayede okuyucu, onun eserlerini okurken yalnızca bir hikâye takip etmez; aynı zamanda Çukurova'nın sıcak ve boğucu havasını, Orta Anadolu'nun yalın ve sert bozkırını, yağmurun toprağa düşüşünü, bir atın gözlerindeki kederi ve umudu tüm canlılığıyla hisseder. Onun sanat anlayışında, doğa ve insan arasında kurduğu bu güçlü bağ, eserlerinin temel omurgasını oluşturur; insanın doğayla kurduğu uyum ve uyumsuzluk, onun en temel izleğidir.

Eserlerinin özelliklerine bakıldığında, Abbas Sayar'ın romanlarının yapısal olarak klasik olay örgüsünden ziyade, karakterin iç dünyası ve çevresiyle olan ilişkisi üzerine kurulduğu görülür. Onun en bilinen eseri olan **"Yılkı Atı"** (1970), bu özelliklerin en olgun örneğidir. Roman, yaşlandığı için sahibi tarafından doğaya salınan, yani "yılkıya bırakılan" yaşlı bir atın, Doru Kısrak'ın, özgürlüğe ulaşma ve hayatta kalma mücadelesini anlatır. Ancak bu anlatı, yalnızca bir hayvan hikâyesi değildir; yaşlılık, değersizleştirilme, terk edilme ve varoluşsal bir direnişin insana dair evrensel bir alegorisidir. Sayar, Doru Kısrak'ın bilincini ve duygularını o kadar güçlü ve inandırıcı bir şekilde aktarır ki, okuyucu kendini bir anda o atın yerine koyar; onun açlığını, soğuğunu, kurtlardan kaçışını, ayaklarındaki nasırları ve nihayetinde özgürlüğünün tadını çıkarışını hisseder. Bu roman, Türk edebiyatında hayvan-merkezli anlatımın en başarılı örneklerinden biri olarak kabul edilir ve Sayar'a 1971 Türk Dil Kurumu Roman Ödülü'nü kazandırmıştır. Diğer önemli eserleri arasında **"Çelo"** (1972), **"Can Şenliği"** (1974), **"Dik Bayır"** (1977), **"Nisan Yağmuru"** (1982) ve **"Bıçak Sırtı"** (1987) sayılabilir. "Çelo"da, bir kaçkının ve onun atının dağlarda geçen çetrefilli yaşamını, isyanını ve yalnızlığını anlatır. "Can Şenliği" ise kırsal kesimdeki bir düğün gecesini, insanların sevinçlerini, kavgalarını ve cinselliklerini iç içe geçen hikâyelerle, mizahi ve trajik unsurları bir arada kullanarak anlatan, onun anlatı gücünün farklı bir yönünü gösteren bir başyapıttır. Eserlerinin tamamında ortak olan özellik, mekânın (genellikle Çukurova ve Orta Anadolu) bir fon olmaktan çıkarılıp anlatının ana karakterlerinden biri haline getirilmesidir. Ayrıca, tüm romanlarında derin bir hümanizma ve toplumsal eleştiri vardır; ancak bu eleştiri asla kaba bir ideolojik söyleme dönüşmez, her zaman estetik bir kaygı ve insani bir duyarlılıkla perdelenir.

Türk edebiyatındaki yeri ise oldukça özeldir ve hak ettiği değeri görmekte geç kalmıştır. Abbas Sayar, 1950 sonrası Türk romanında köy edebiyatının önemli bir dalı olan "köy romanı" geleneğinin içinde anılmasına rağmen, onu bu geleneğin sınırlarına sığdırmak mümkün değildir. O, köyü ve köylüyü anlatırken, dönemin birçok yazarının yaptığı gibi sosyolojik bir tez savunmamış, sınıfsal çatışmayı ön plana çıkarmamıştır. Bunun yerine, insanın varoluşsal sorunlarına, yalnızlığına, doğayla olan savaşına ve hayvanlarla kurduğu saf ilişkiye odaklanmıştır. Bu yönüyle onu, Yaşar Kemal'in destansı realizmi, Kemal Tahir'in diyalektik realizmi ve Orhan Kemal'in toplumcu gerçekçiliğinden ayıran, daha lirik, daha bireysel ve daha felsefi bir çizgide konumlandırmak gerekir. Onun eserlerindeki bu özgün bakış açısı, edebiyat eleştirmenleri tarafından zamanla fark edilmiş ve "Anadolu varoluşçuluğu" ya da "hayvan-merkezli anlatı" gibi kavramlarla anılmaya başlanmıştır. Özellikle "Yılkı Atı" romanı, bugün Türk edebiyatının başyapıtları arasında gösterilmekte ve üzerine birçok akademik çalışma yapılmaktadır. Sayar'ın sanatı, hem içerik hem de biçim açısından Türk romanına yeni bir soluk getirmiş; Anadolu'yu anlatmanın yalnızca toplumsal bir belge sunmak olmadığını, aynı zamanda evrensel insanlık durumlarını şiirsel bir dille ifade etmek olduğunu kanıtlamıştır. Ne yazık ki, yaşamı boyunca popülerliği sınırlı kalmış, ancak ölümünden sonra (2001) eserleri yeniden keşfedilmiş ve hak ettiği akademik ilgiyi görmüştür. Günümüzde, özellikle çevre duyarlılığı ve hayvan hakları konularındaki güncel tartışmalar bağlamında, Abbas Sayar'ın eserleri yeniden okunarak, onun ne kadar ileri görüşlü ve evrensel bir yazar olduğu bir kez daha teslim edilmektedir. Onun mirası, Anadolu insanının ve doğasının unutulmaz bir tanıklığı olarak, Türk edebiyatının en kalıcı yapıtları arasında yerini almıştır.