Recaizade Mahmut Ekrem

Recaizade Mahmut Ekrem, 1847 yılında İstanbul'da doğmuş, Tanzimat edebiyatının ikinci kuşağının önde gelen isimlerinden biridir. Babası, Takvimhane Nazırı Recaizade Mehmet Şakir Efendi'dir. Ekrem, iyi bir eğitim almış; özel hocalardan Arapça, Farsça ve Fransızca öğrenmiştir. Mekteb-i İdadi'de ve sonrasında Harbiye'de okumuş, ancak edebiyata olan ilgisi ağır basmıştır. Devlet memurluğu yapmış; çeşitli bakanlıklarda ve Meclis-i Maarif'te görev almıştır. II. Abdülhamid döneminde sarayda da bulunmuş, ancak daha çok eğitim ve edebiyatla ilgilenmiştir. Ekrem, 31 Ocak 1914'te İstanbul'da vefat etmiştir.

Recaizade Mahmut Ekrem'in yaşadığı dönem, Osmanlı Devleti'nin siyasi ve sosyal açıdan büyük dönüşümler geçirdiği bir dönemdir. Tanzimat Fermanı'nın ilanından sonra başlayan yenileşme hareketleri, edebiyata da yansımış; Batı edebiyatından yapılan çeviriler ve yeni türlerin denenmesi bu dönemde hız kazanmıştır. Ekrem, bu süreçte özellikle Fransız edebiyatından etkilenmiş; Lamartine, Hugo ve özellikle realist yazarlardan etkilenmiştir. Onun edebi kişiliği, Tanzimat'ın birinci kuşağının (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa) toplumcu ve didaktik anlayışından ayrılarak, daha çok bireysel duyarlılıklara, aşk, doğa ve güzellik temalarına yönelmiştir. Bu yönüyle Servet-i Fünun edebiyatının da öncüsü sayılmıştır.

Ekrem'in sanata ve dile bakışı, onun 'sanat için sanat' anlayışını benimsediğini gösterir. Ona göre edebiyat, toplumu eğitmekten çok, güzelliği ve estetiği ön plana çıkarmalıdır. Bu düşünce, özellikle 'Zemzeme' önsözünde ve 'Talim-i Edebiyat' adlı kuramsal eserinde açıkça görülür. Ekrem, şiirde biçim ve içerik açısından yenilikler yapmış; özellikle 'parnasizm' ve 'sembolizm' akımlarından etkilenerek şiirde musiki ve resim unsurlarını önemsemiştir. Onun 'güzel olan her şey şiirin konusudur' anlayışı, dönemin edebiyat anlayışına yeni bir soluk getirmiştir.

Ekrem'in edebi kişiliğinin en önemli yönlerinden biri, öğreticiliğidir. Uzun yıllar Mekteb-i Mülkiye ve Darülfünun'da edebiyat dersleri vermiş; bu derslerde öğrencilerine edebiyatın inceliklerini öğretmiştir. Onun yetiştirdiği öğrenciler arasında Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin ve Halit Ziya Uşaklıgil gibi Servet-i Fünun edebiyatının önemli isimleri vardır. Bu nedenle Ekrem, 'Servet-i Fünun'un üstadı' olarak anılmıştır.

Ekrem'in eserleri arasında roman, hikaye, tiyatro, şiir ve eleştiri türlerinde önemli örnekler bulunur. 'Araba Sevdası' adlı romanı, Türk edebiyatında ilk realist roman örneği olarak kabul edilir. Bu roman, Batılılaşmanın yanlış anlaşılmasını ve alafranga yaşamın gülünçlüğünü konu edinir. Ekrem, bu eserinde gözleme dayalı bir anlatım tekniği kullanmış; kahramanlarını toplumsal çevreleriyle birlikte ele almıştır. Ayrıca 'Talim-i Edebiyat' adlı eseri, edebiyat kuramı üzerine yazılmış ilk sistemli Türkçe eserdir ve uzun yıllar ders kitabı olarak okutulmuştur.

Ekrem'in şiirleri, duygusal ve lirik bir üslupla yazılmıştır. 'Zemzeme' adlı şiir kitabı, onun şiir anlayışını yansıtır. Bu kitapta yer alan önsöz, dönemin edebiyat tartışmalarına ışık tutar. Ekrem, şiirde her şeyin anlatılabileceğini savunmuş; bu düşüncesiyle Muallim Naci ile tartışmıştır. Bu tartışma, 'abes-muktebes' tartışması olarak bilinir ve Türk edebiyatında önemli bir dönüm noktasıdır.

Sonuç olarak Recaizade Mahmut Ekrem, Tanzimat edebiyatının ikinci kuşağının en önemli temsilcilerinden biri olarak Türk edebiyatına yön vermiş; realist romanın ilk örneğini vermiş, edebiyat kuramına katkıda bulunmuş ve Servet-i Fünun edebiyatının hazırlayıcısı olmuştur. Onun eserleri, Türk edebiyatının Batılılaşma sürecindeki önemli kilometre taşlarıdır.