Gazel

Gazel, Divan edebiyatının kalbini oluşturan, Arap edebiyatından Fars edebiyatına, oradan da Türk edebiyatına geçmiş en yaygın ve en lirizm dolu nazım biçimidir. Sözlük anlamı "kadınlarla sevgi üzerine konuşmak, aşk şiiri söylemek" olan gazel, genellikle 5 ile 15 beyit arasında değişen bir uzunluğa sahiptir. Gazelin ilk beytine "matla" (doğuş yeri), son beytine ise "makta" (kesiliş yeri) adı verilir. Matla beytinin her iki dizesi kendi arasında kafiyelidir (aa); sonraki beyitlerin ise ikinci dizeleri matla ile kafiyelenerek "aa ba ca da ea..." düzenini oluşturur.

Gazelde işlenen ana temalar aşk, sevgilinin büyüleyici güzelliği, ayrılık acısı, şarap, bahar ve vuslattır. Ancak gazeller sadece dünyevi aşkı değil, tasavvufi anlayış doğrultusunda ilahi aşkı da (Âşık-ı Hakiki) konu edinebilir. Gazelin en güzel beytine "beytü'l-gazel" veya "şah beyit" denir. Şairin mahlasının geçtiği beyte ise "mahlas beyti" ya da "taç beyit" adı verilir. Eğer bir gazelin tüm beyitlerinde aynı konu işleniyorsa buna "yek-ahenk gazel", bütün beyitleri aynı söyleyiş güzelliğinde ve kuvvetinde ise "yek-avaz gazel" denir. Mısra ortalarında iç kafiye barındıran ve ortadan bölündüğünde dörtlük haline getirilebilen gazellere ise "musammat gazel" denmektedir.

Türk edebiyatında gazel türünün en büyük ustaları arasında Fuzulî, Bakî, Nedim ve Şeyh Galip yer alır. Fuzulî, ızdırap ve aşk gazelleriyle (Âşıkane); Bakî, dünya zevklerini ve rindliği işleyen gazelleriyle (Rindane); Nedim, Lale Devri'nin şen şakrak İstanbul hayatını yansıtan gazelleriyle (Şuhane); Nabî ise hikmetli ve öğretici gazelleriyle (Hakimane) öne çıkmıştır. Akademik incelemelerde ve üniversite sınavlarında gazel soruları çözülürken matla beytini bulmak için (aa) kafiyeli dize aranmalı, makta beytini bulmak için ise şairin mahlasına dikkat edilmelidir.

Matla beytini bulma önemlilarında iki dizesi kendi arasında kafiyeli (aa) olan beyit aranır. Makta beytinde şairin adı geçer. Şah beyit ve musammat gazel sıkça önemli.