Ziya Gökalp

Ziya Gökalp, 23 Mart 1876'da Diyarbakır'da doğdu. Asıl adı Mehmet Ziya'dır. Babası, vilayet mektupçusu Tevfik Efendi, annesi Zeliha Hanım'dır. Ailesi, Diyarbakır'ın köklü ailelerinden olup, dini ve geleneksel bir ortamda büyüdü. İlk öğrenimini Diyarbakır'da tamamladıktan sonra, 1886'da Diyarbakır Askeri Rüştiyesi'ne girdi. Burada Fransızca ve Arapça öğrendi. 1891'de İstanbul'a gelerek Mülkiye Bedebiyatar Mektebi'ne kaydoldu. Bu dönemde İttihad-ı Osmani Cemiyeti'ne üye oldu ve siyasi faaliyetlere katıldı. 1895'te okuldan ayrılarak Diyarbakır'a döndü. II. Meşrutiyet'in ilanına kadar geçen sürede, Diyarbakır'da çeşitli memuriyetlerde bulundu ve özellikle halk kültürüne ilgi duydu. 1908'de İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Diyarbakır şubesinin kuruluşunda yer aldı. 1909'da Selanik'te toplanan İttihat ve Terakki Kongresi'ne katıldı ve burada Genç Kalemler dergisi etrafında oluşan milliyetçi harekete yakınlaştı. 1911'de Selanik'e giderek Genç Kalemler dergisinde yazmaya başladı. Bu dergide yayımladığı 'Turan' şiiriyle Türkçülük düşüncesinin sembol isimlerinden biri oldu. Balkan Savaşları sırasında İstanbul'a döndü ve 1912'de İstanbul Üniversitesi'nde sosyoloji dersleri vermeye başladı. Bu dönemde Türk Ocağı'nın kurucuları arasında yer aldı ve Türk Yurdu dergisinde yazdı. 1919'da İstanbul'un işgali üzerine Malta'ya sürgüne gönderildi. 1921'de sürgünden döndükten sonra, Ankara'da Milli Eğitim Bakanlığı'nda çalıştı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde milletvekili olarak görev yaptı. 1924'te Diyarbakır'da vefat etti. Ziya Gökalp, Türk düşünce hayatının en önemli isimlerinden biridir. O, sosyolojiyi Türkiye'ye getiren ilk düşünürdür. Durkheim'ın sosyolojik yöntemini Türk toplumuna uygulayarak, Türk milliyetçiliğinin teorik temellerini atmıştır. Ona göre, millet; dil, din, ahlak ve estetik gibi ortak değerler etrafında birleşen kültürel bir topluluktur. Bu anlayış, onun 'Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak' formülünde somutlaşır. Gökalp, halka doğru ilkesiyle, halk edebiyatına ve halk kültürüne yönelmiş, şiirlerinde hece ölçüsünü kullanmış, sade bir dil benimsemiştir. Onun edebi kişiliği, şairliğinden çok fikir adamlığıyla öne çıkar. Şiirlerini, milli bilinci uyandırmak ve Türkçülük ideolojisini yaymak için bir araç olarak görmüştür. Bu bağlamda, manzum hikayeleri ve masallarıyla (Altın Işık) halk edebiyatı geleneğini modern bir anlayışla sürdürmüştür. Edebi mirası, Türk milliyetçiliğinin ve Cumhuriyet'in kültür politikalarının şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Onun eserleri, günümüzde hala tartışılan kimlik, medeniyet ve kültür meselelerine ışık tutmaktadır.