Abdülhak Şinasi Hisar

Abdülhak Şinasi Hisar, Türk edebiyatının en kendine özgü, en “münzevi” ve en aristokrat kalemlerinden biridir. 1888 yılında İstanbul’un Rumelihisarı semtinde, Osmanlı bürokrasisinin ve aydın zümresinin seçkin bir ailesinin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Babası Şinasi Bey, devletin üst kademelerinde görev yapmış bir devlet adamıdır; annesi ise dönemin önde gelen ailelerinden birine mensuptur. Bu köklü ve kültürlü aile ortamı, Hisar’ın çocukluk yıllarından itibaren hem Doğu hem de Batı kültürüyle iç içe büyümesini sağlamıştır. Rumelihisarı’ndaki yalıları, Boğaz’ın suları ve tarihi mekânları, onun sanatkâr ruhunun ilk ve en kalıcı ilham kaynakları olmuştur. İlköğrenimini Galatasaray Lisesi’nde tamamladıktan sonra, ailesinin isteği üzerine yüksek öğrenim için Paris’e gitmiş ve orada Siyasal Bilgiler Okulu’na devam etmiştir. Ancak Paris’te geçirdiği yıllar, onun için yalnızca bir tahsil dönemi değil; aynı zamanda sembolizm, empresyonizm ve estetizm akımlarının etkisiyle şekillenen sanat anlayışının da temellerinin atıldığı bir “ruh yolculuğu” olmuştur. Fransa’da kaldığı süre boyunca Mallarmé, Verlaine ve Proust gibi yazarları yakından tanımış, Batı edebiyatının incelikli atmosferini solumuştur. Bu deneyim, onun edebi kimliğinin oluşmasında belirleyici bir rol oynamış; Doğu’ya ait sıcak, nostaljik ve melankolik duyarlılığını, Batı’ya ait analitik ve estetik bir bakış açısıyla birleştirmesini sağlamıştır.

1910’lu yıllarda İstanbul’a döndükten sonra uzun süre devlet memurluğu yapmış, Osmanlı Bankası, Düyun-ı Umumiye ve çeşitli bakanlıklarda görev almıştır. Ancak Hisar’ın asıl dünyası, memuriyet masasının değil, edebiyatın ve hayal gücünün dünyasıdır. 1921’de ilk yazılarını yayımlamaya başlamış; dönemin önemli dergileri olan *Dergâh*, *Yeni Mecmua* ve *Varlık*’ta şiir, deneme ve eleştiri türünde metinler kaleme almıştır. Fakat asıl ününü, 1930’lu yıllardan itibaren yayımlamaya başladığı romanlarıyla kazanmıştır. *Fahim Bey ve Biz* (1941), *Çamlıca’daki Eniştemiz* (1944) ve *Ali Nizami Beyin Alafrangalığı ve Şeyhliği* (1952) adlı üç romanı, onun edebi kişiliğinin en olgun ürünleridir. Bu romanlar, klasik anlamda bir olay örgüsüne dayanmaz; aksine, karakterlerin iç dünyalarını, geçmişe dönük hatıralarını, İstanbul’un eski yaşamını ve kaybolmuş değerleri anlatan birer “hatıra” ve “portre” niteliğindedir. Hisar’ın romanlarında “olay” ikinci plandadır; ön planda olan, zamanın akışı içinde kaybolan insanların ruh halleri, eşyalara ve mekânlara sinmiş duygular ve geçmişe duyulan derin özlemdir. Bu yönüyle onun eserleri, Türk edebiyatında “modernist” ve “empresyonist” romanın ilk örnekleri olarak kabul edilir.

Abdülhak Şinasi Hisar’ın edebi kişiliğinin en belirgin özelliği, geçmişe duyduğu sarsılmaz bağlılık ve nostaljidir. O, geçmişi bir kaçış alanı olarak değil, bir “cennet” olarak görür. Romanlarında ve denemelerinde sürekli olarak İstanbul’un eski semtleri, Boğaz’ın sakin suları, yalılar, çamlıca tepeleri ve artık var olmayan insan tipleri için bir tür ağıt yakar. Onun için zaman, düz bir çizgi üzerinde ilerleyen bir süreç değil; hatıraların içinde dönen, duran, tekrar tekrar yaşanabilen bir döngüdür. Bu nedenle eserlerinde “geçmiş zaman” kavramı, adeta bir karakter gibi canlı ve aktiftir. Hisar’ın dili de bu nostaljik atmosfere uygun olarak son derece ağır, süslü, uzun cümlelerle örülü ve şiirseldir. O, Türkçenin imkânlarını zorlayarak, kelimeleri birer fırça darbesi gibi kullanır; tasvirlerinde adeta bir tablo çizer. Bu üslup, onu döneminin diğer yazarlarından keskin bir çizgiyle ayırır. Cumhuriyet dönemi edebiyatının büyük çoğunluğu, Anadolu’yu, toplumsal sorunları ve halkı anlatırken; Hisar, İstanbul’un seçkin ve kaybolmuş dünyasını, aristokrat bir duyarlılıkla ve tamamen bireysel bir bakış açısıyla ele almıştır. Bu yönüyle onun sanat anlayışı, “sanat için sanat” anlayışına yakındır; ancak o, bu anlayışı bir teoriye dönüştürmeden, tamamen içsel bir ihtiyaç olarak yaşamıştır.

Hisar’ın eserlerinin en önemli özelliklerinden biri, karakterlerinin sıradanlığın ötesinde, neredeyse “meczup” veya “tuhaf” insanlar olmasıdır. *Fahim Bey ve Biz*’deki Fahim Bey, hayatını hayal kurarak geçiren, pratik hayata hiç uyum sağlayamayan, başarısız ama asil bir adamdır. *Çamlıca’daki Eniştemiz*’deki enişte tipi ise, Batı hayranlığı ile Doğu gelenekleri arasında sıkışmış, komik ama bir o kadar da acıklı bir figürdür. Hisar, bu karakterleri yargılamaz; onları büyük bir şefkat ve ironiyle anlatır. Onun gözünde bu insanlar, modern dünyanın sıradanlığına ve kabalığına karşı direnen, kendi iç dünyalarında yaşayan son “romantik kahramanlar”dır. Bu nedenle Hisar’ın romanları, birer psikolojik çözümleme ve toplumsal eleştiri niteliği de taşır. Ancak bu eleştiri asla sert veya didaktik değildir; aksine, hüzünlü bir tebessümle örülüdür. Yazar, bu karakterler üzerinden hem Osmanlı’nın son dönemindeki yaşam tarzını hem de Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki değişimi, kaybolan değerleri ve kimlik bunalımlarını ustalıkla işler.

Sanat anlayışı itibarıyla Hisar, edebiyatı bir düşünce aracı veya toplumsal bir propaganda aracı olarak asla görmemiştir. Ona göre edebiyat, “güzellik” ve “zevk” işidir. Roman, bir hikâye anlatmaktan çok, bir atmosfer yaratma ve o atmosferi okura hissettirme sanatıdır. Bu bağlamda, Fransız sembolistlerinden ve özellikle Marcel Proust’tan derin izler taşır. Proust gibi o da, kaybolan zamanı geri getirmenin tek yolunun hatıra ve sanat olduğuna inanır. Onun eserlerinde saatler, kokular, ışıklar ve sesler, geçmişi yeniden canlandıran sihirli anahtarlardır. Bu yönüyle Hisar, Türk edebiyatında “Proust etkisi”nin en belirgin temsilcisidir. Ancak o, Proust’un karmaşık ve analitik üslubunu birebir kopyalamamış; bu etkiyi kendi İstanbul’una, kendi çocukluk hatıralarına ve kendi melankolik ruhuna uyarlayarak tamamen özgün bir sentez oluşturmuştur. Ayrıca deneme ve anı türlerinde de önemli eserler vermiştir. *Boğaziçi Yalıları*, *Boğaziçi Mehtapları* ve *Geçmiş Zaman Köşkleri* gibi kitapları, İstanbul’un tarihi ve kültürel dokusunu eşsiz bir estetikle anlatan başyapıtlar arasında yer alır. Bu eserlerde o, bir tarihçi gibi değil, bir şair gibi yaklaşır mekânlara; her yalının, her köşkün, her mehtabın ruhunu okura hissettirir.

Türk edebiyatındaki yeri tartışıldığında, Abdülhak Şinasi Hisar’ın hem bir “istisna” hem de bir “öncü” olduğu görülür. Cumhuriyet dönemi romanının ana akımı, toplumcu gerçekçilik ve Anadolu’ya yöneliş üzerine kuruluyken; Hisar, tamamen farklı bir kulvarda, bireysel ve estetik bir çizgide ilerlemiştir. Bu nedenle uzun yıllar boyunca hak ettiği ilgiyi görememiş, “geçmişe özlem duyan bir İstanbul beyefendisi” olarak yalnızca küçük bir okur kitlesi tarafından tanınmıştır. Ancak 1950’li yıllardan itibaren, özellikle Ahmet Hamdi Tanpınar’ın ve sonraki kuşak modernist yazarların eserlerinde Hisar’ın etkisi açıkça hissedilmeye başlanmıştır. Tanpınar’ın *Huzur* romanındaki İstanbul tasvirleri ve geçmişe duyulan derin özlem, Hisar’ın estetik dünyasıyla büyük benzerlikler taşır. Günümüzde ise Hisar, modernist Türk romanının öncülerinden biri olarak kabul edilmekte; özellikle “hatıra” ve “mekân” temalı edebiyatın en önemli isimleri arasında anılmaktadır. Onun eserleri, Türkçenin anlatım olanaklarını genişletmiş, edebiyatımıza farklı bir duyarlılık ve derinlik kazandırmıştır. 1963 yılında İstanbul’da hayata veda eden Hisar, geride bıraktığı bu eşsiz eserlerle, Türk edebiyatının en zarif ve en kalıcı seslerinden biri olarak anılmaya devam etmektedir. Onun edebiyatı, bir kayıp zamanın değil, aksine, zamanın içinde saklı olan ebedi güzelliğin keşfidir.