Yusuf Ziya Ortaç

Yusuf Ziya Ortaç, Türk edebiyatının en üretken ve çok yönlü kalemlerinden biri olarak, özellikle Cumhuriyet’in ilanı öncesindeki Millî Edebiyat akımının ve sonrasındaki Beş Hececiler topluluğunun önde gelen isimlerindendir. 23 Nisan 1895’te İstanbul’da doğan şair, yazar, gazeteci ve mizah ustası; hem şiirleri hem de nesirleriyle Türk kültür hayatına damgasını vurmuş, uzun soluklu edebiyat dergileriyle de döneminin entelektüel atmosferini şekillendirmiştir. Hayatı boyunca kalemini bir silah gibi kullanan Ortaç, mizahı ciddiyetle harmanlayan üslubu sayesinde geniş bir okuyucu kitlesine ulaşmış, aynı zamanda edebiyat tarihine geçen eserler bırakmıştır.

Yusuf Ziya’nın hayatı, İstanbul’un kültürel dokusu içinde geçen bir eğitim ve gözlem süreciyle başlar. Vefa İdadisi’nde okurken edebiyata olan ilgisi, dönemin ünlü şairlerinden Celal Sahir Erozan’ın teşvikiyle iyice pekişir. İlk şiirlerini genç yaşta dönemin önemli dergilerinde yayımlamaya başlayan Ortaç, 1914 yılında, henüz on dokuz yaşındayken “Türk Yurdu” dergisinde yayımlanan şiirleriyle adını duyurur. Ancak asıl çıkışını, I. Dünya Savaşı yıllarında ve sonrasında, hece ölçüsünü kullanarak Anadolu’yu ve Türk köylüsünü şiirine taşıdığı dönemde yapar. Bu süreçte, Faruk Nafiz Çamlıbel, Enis Behiç Koryürek, Halit Fahri Ozansoy ve Orhan Seyfi Orhon ile birlikte, edebiyat tarihine “Beş Hececiler” olarak geçen grubun kurucu üyelerinden biri olur. Beş Hececiler, Servet-i Fünûn ve Fecr-i Âti topluluklarının ağır, kapalı ve bireysel şiir anlayışına karşı çıkarak; hece ölçüsünü, sade Türkçeyi ve millî temaları ön plana çıkarmıştır. Yusuf Ziya, bu topluluğun içinde, özellikle mizahi şiirleri ve hicivleriyle diğerlerinden ayrışır. Onun şiirlerinde, lirizm kadar, toplumsal eleştiri ve gündelik yaşamın ironik bir dille anlatımı da yer alır.

Edebi kişiliğinin temelini, halka inmek ve halkın dilini konuşmak ilkesi oluşturur. Yusuf Ziya Ortaç, şiirlerinde aruz ölçüsünü tamamen bırakarak hece ölçüsüne yönelmiş, bu yönelişi onu döneminin en saf ve anlaşılır şiir diline ulaştırmıştır. “Şiir, söylenmek istenenin en kısa ve en etkili yoldan söylenmesidir” anlayışıyla hareket eden şair, “Kuşların Kanadında”, “Bir Selvi Gölgesi”, “Yanardağ” gibi ilk eserlerinde aşk, tabiat ve ölüm temalarını işlerken; zamanla “Vatan Şairi” kimliğine bürünerek Kurtuluş Savaşı’nı ve Anadolu’nun acılarını destanlaştırmıştır. Ancak onun asıl özgün yanı, mizah alanındaki ustalığıdır. “Cici Demir” ve “Sarı Çizmeli Mehmet Ağa” gibi manzum hikâyelerinde, toplumun aksayan yönlerini, bürokrasiyi ve çarpık modernleşmeyi ince bir alayla eleştirir. Bu eserlerinde, halk hikâyelerinden ve meddah geleneğinden beslenen bir anlatım zenginliği vardır. Şiirlerindeki bu mizahi üslup, onu Beş Hececiler’in diğer üyelerinden kesin çizgilerle ayırır; zira onlar daha çok ciddi ve epik temalara yönelirken, Ortaç gülmeceyi edebî bir araç olarak kullanmıştır.

Yusuf Ziya Ortaç’ın edebiyat dünyasındaki en kalıcı katkılarından biri de şüphesiz gazetecilik ve dergicilik faaliyetleridir. 1923 yılında Orhan Seyfi Orhon ile birlikte kurduğu “Akbaba” dergisi, Türk mizah basınının en uzun ömürlü ve en etkili yayın organlarından biri olmuştur. 1977 yılına kadar, kesintilerle de olsa yayın hayatına devam eden Akbaba, hem edebî bir mecmua hem de siyasî bir muhalefet platformu işlevi görmüştür. Ortaç, bu dergide yayımladığı taşlamaları ve fıkralarıyla, tek parti döneminin ve sonrasının siyasî, sosyal ve kültürel olaylarını hicvetmiş; dönemin iktidarlarını eleştirmekten çekinmemiştir. Bu yönüyle o, sadece bir şair değil, aynı zamanda bir toplum mühendisi ve kamuoyu oluşturucu olarak da değerlendirilmelidir. Dergi, genç şair ve yazarlara açık kapı politikasıyla da Türk edebiyatına önemli isimler kazandırmıştır.

Nesir alanında da oldukça verimli olan Ortaç, roman, hikâye, tiyatro ve hatıra türlerinde eserler kaleme almıştır. “Göz Ucuyla Avrupa” adlı gezi yazıları kitabı, Batı’yı hem hayranlıkla hem de eleştirel bir gözle değerlendiren çarpıcı bir metindir. “Sarı Çizmeli Mehmet Ağa” romanı, taşra hayatını ve Anadolu insanının saf zekâsını mizahi bir dille anlatır. Hatıra türündeki “Bizim Yokuş” ise, dönemin edebiyat ve basın dünyasına dair paha biçilmez bir tanıklık sunar. Bu eserinde, Ahmet Haşim’den Yahya Kemal’e, Necip Fazıl’dan Nazım Hikmet’e kadar pek çok önemli isimle olan dostluklarını, tartışmalarını ve dönemin İstanbul’unun sosyal hayatını içten bir dille aktarır. Bu yönüyle “Bizim Yokuş”, Türk edebiyatının birinci elden kaynak eserleri arasında sayılmaktadır.

Yusuf Ziya Ortaç, Türk edebiyatında her ne kadar Beş Hececiler’in bir parçası olarak anılsa da, onun edebî kimliği bu grubun sınırlarını aşar. O, hece ölçüsünü kullanmakla birlikte, şiirine kattığı şehirli zekâsı, ince alaycılığı ve gündelik yaşamın gerçekliğini yansıtma becerisiyle, Cumhuriyet dönemi Türk şiirine de önemli bir köprü vazifesi görmüştür. Özellikle 1930’lu yıllardan sonra yazdığı şiirlerde, Garip akımının sadelik anlayışına yaklaşan bir yalınlık yakalamış, ancak onların aksine toplumsal fayda ilkesini her zaman ön planda tutmuştur. Onun eserleri, Türk insanının Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki kimlik arayışını, modernleşme karşısındaki şaşkınlığını ve kendi değerlerine bağlılığını mizahi bir perspektiften yansıtması bakımından da büyük bir tarihsel değer taşır. Halkın dilini, halkın zekâsını ve halkın sorunlarını edebiyatın merkezine yerleştiren Ortaç, bu yönüyle halkçı edebiyat anlayışının en önemli temsilcilerinden biri olmuştur.

Sonuç olarak Yusuf Ziya Ortaç, 1895’ten 1967’deki vefatına kadar geçen yetmiş iki yıllık ömrüne sayısız eser sığdırmış, Türk edebiyatının hem şiir hem nesir hem de basın tarihinde silinmez izler bırakmıştır. Beş Hececiler’in en renkli siması olarak hece şiirinin yaygınlaşmasına katkı sağlamış; Akbaba dergisiyle de Türk mizah edebiyatının zirve isimlerinden biri olmuştur. Eserleri, döneminin sosyal ve siyasî panoramasını çizmekle kalmamış, aynı zamanda Türk insanının değişim sürecindeki duygu dünyasını da ustalıkla yansıtmıştır. Bugün onu okuduğumuzda, sadece bir şairin değil, bir devrin tanığının ve yorumcusunun sesini duyarız. Bu nedenle Yusuf Ziya Ortaç, Türk edebiyatının klasikleri arasında, kendine özgü gülümsemesiyle daima yaşayacak bir isimdir.